“ป่าสร้างรายได้” พลิกชีวิตชาวทาเหนือด้วยนวัตกรรมและภูมิปัญญา
หน่วยบริหารจัดการทุนด้านการพัฒนาพื้นที่
สำนักงานเร่งรัดการวิจัยและนวัตกรรมเพื่อเพิ่มความสามารถการแข่งขันและการพัฒนาพื้นที่ (องค์การมหาชน)
ป่ากว่า 47,000 ไร่ในตำบลทาเหนือ อำเภอแม่ออน จังหวัดเชียงใหม่ ที่ควรเป็นเสมือน “ขุมทรัพย์” ของชุมชน เพราะพื้นที่ถูกขนาบด้วยอุทยานแห่งชาติถึง 2 ฝั่ง มีป่ากว้างใหญ่และดูอุดมสมบูรณ์ แต่ความจริงกลับไม่เป็นเช่นนั้น เมื่อรายได้เฉลี่ยของครัวเรือนที่นี่อยู่ที่เพียง 38,000 บาทต่อปี ขณะที่ค่าเฉลี่ยของทั้งจังหวัดเชียงใหม่สูงถึง 136,043 บาทต่อปี หรือต่ำกว่ากันเกือบ 4 เท่า ภาพที่เห็นจึงกลายเป็นคำถามใหญ่ของพื้นที่นี้ว่าทำไม “ป่า” ถึงไม่ทำให้ “คนอยู่ดี” และทำไมผืนป่าที่เคยเป็นแหล่งชีวิตของผู้คน ถึงไม่สามารถสร้างรายได้ที่ยั่งยืนให้ชุมชนได้
เพื่อหาคำตอบ ทีมวิจัยจากมหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา ภายใต้โครงการวิจัย “ป่าสร้างรายได้: การยกระดับรายได้สิทธิครัวเรือน ผ่านกระบวนการถ่ายทอดเทคโนโลยีพร้อมใช้และยกระดับนวัตกรในป่าชุมชน” โดยการสนับสนุนของหน่วยบริหารจัดการทุนด้านการพัฒนาพื้นที่ ภายใต้กำกับ สำนักงานเร่งรัดการวิจัยและนวัตกรรมเพื่อเพิ่มความสามารถการแข่งขันและการพัฒนาพื้นที่ (องค์การมหาชน) จึงเริ่มค้นหาสาเหตุจากการ “ย้อนดูอดีต” อย่างเป็นระบบ ด้วยเครื่องมือ Time Line Analysis หรือการไล่เรียงเหตุการณ์ตามช่วงเวลา แล้วพบจุดเปลี่ยนสำคัญในปี พ.ศ. 2540 ช่วงเวลาที่การทำเกษตรเชิงเดี่ยวและพิษเศรษฐกิจทำให้หลายครัวเรือนถูกบีบให้ต้องดิ้นรนเพื่อความอยู่รอด ทางเลือกของคนในเวลานั้นคือการขยายพื้นที่ทำกินเข้าไปในป่า ทว่าการรุกล้ำเพื่อความอยู่รอดนั้นได้ทิ้ง “บาดแผล” ไว้ เมื่อเวลาผ่านไป ป่าที่เคยอุดมสมบูรณ์ค่อย ๆ กลายเป็นป่าเสื่อมโทรม และเมื่อป่าเสื่อมโทรม ความสามารถในการเป็นแหล่งอาหารและรายได้ของชุมชนก็ค่อย ๆ ลดลง
โจทย์ของโครงการ “ป่าสร้างรายได้” จึงไม่ใช่แค่ทำให้ชาวบ้านมีรายได้เพิ่มขึ้นในระยะสั้น แต่ต้องทำให้ป่ากลับมา “เกื้อกูลคน” ได้อีกครั้ง และในเวลาเดียวกันก็ต้องทำให้คนอยู่กับป่าได้แบบสมดุล นี่คือจุดที่โครงการเลือกแนวทางสำคัญ คือ “ไม่ทิ้งของเก่าเพื่อเอาของใหม่” แต่ใช้วิธีผสาน “นวัตกรรมพร้อมใช้” เข้ากับ “ภูมิปัญญาปกาเกอะญอ” เพราะถ้าจะทำงานกับป่าให้สำเร็จ ต้องเริ่มจากความเชื่อ ความสัมพันธ์ และวิถีของคนในพื้นที่ก่อน
อีกเรื่องที่ทำให้การทำงานเดินหน้าเร็ว คือแนวคิด “ใช้ตลาดนำการผลิต” เพราะปัญหาของหลายชุมชนคือทำของออกมาก่อน แล้วค่อยหาคนซื้อ ซึ่งเสี่ยงมาก โครงการนี้กลับเริ่มจากการดูว่า “ของป่าแบบไหนมีตลาดกำไรสูง” แล้วค่อยย้อนกลับมาพัฒนา “คน” ให้ทำ “ของ” ที่ตรงกับความต้องการ ที่สำคัญคือทำให้ตลาดเข้าหาชุมชนจริง ๆ โดยประสานให้ “พ่อค้าคนกลาง” นำตาชั่งเข้ามาตั้งรับซื้อผลผลิตถึงในพื้นที่ป่า ชาวบ้านจึงไม่ต้องแบกของออกไปไกล ลดต้นทุนการขนส่ง และเพิ่มกำไรให้เห็นเป็นรูปธรรม ผลที่เกิดขึ้นหลังทำงานเพียง 6 เดือน เริ่มเห็นความเปลี่ยนแปลงชัดทั้งตัวเลขและชีวิตจริง ชุมชนสามารถสร้าง Value Chain ใหม่ให้กับ “เห็ดก่อ” (หรืออีกชื่อคือเห็ดแดง) หรือเส้นทางสร้างมูลค่าตั้งแต่การหาไปจนถึงการขาย โดยเห็ดแดงถูกระบุว่ามีสารต้านอนุมูลอิสระสูงถึง 53% และมีสารเบต้ากลูเคนสูงเทียบเท่าเห็ดราคาแพงอย่างเห็ดโคนหรือเห็ดหลินจือ ทำให้รายได้ครัวเรือนเฉลี่ยเพิ่มขึ้นเป็น 6,000–9,000 บาทต่อเดือน อีกทั้งกำไรเพิ่ม 15–20% เพราะลดต้นทุนขนส่งจากการมีพ่อค้าคนกลางเข้ามารับซื้อถึงพื้นที่ป่า ขณะเดียวกันยังค้นพบศักยภาพของ “ขอนเห็ด” ที่เพาะเห็ดกระด้าง (Hed Kradang) และเห็ดหล่ม (Hed Lom) ซึ่งสามารถแปรรูปขายในรูปแบบผงเห็ดได้ราคาสูงถึงกิโลกรัมละพันบาท
แต่อีกหนึ่งความเปลี่ยนแปลงที่สำคัญ คือการเกิด “นวัตกรชุมชน” ที่สามารถใช้เทคโนโลยีวางแผนและจัดการทรัพยากรป่าไม้เพื่อสร้างรายได้ได้ด้วยตนเอง ชุมชนเริ่มพึ่งพาตนเองมากขึ้น มีแนวทางสร้างรายได้ที่ยั่งยืน ฟื้นฟูระบบนิเวศและความเชื่อดั้งเดิมในการดูแลรักษาป่า และเกิดการผสมผสานที่ลงตัวระหว่างเทคโนโลยีพร้อมใช้กับความเชื่อในพื้นที่ หรือ Innovation & Culture Blending
ผศ.ดร.ปริญวัฒน์ ธนศิรเธียรชัย จากมหาวิทยาลัยราชภัฏสวนสุนันทา ในฐานะหัวหน้าโครงการ กล่าวว่า “เมื่อคนในชุมชนกลับไปดูแลป่า ป่าก็จะกลับมาดูแลคนได้” ประโยคนี้คือหัวใจสำคัญของโครงการ นั้นคือการทำให้ “ป่าอยู่ได้คนอยู่รอด” แบบที่ทั้งสองฝ่ายดูแลกันและกันอย่างยั่งยืน
No comments:
Post a Comment